Ιστορίες από την κρύπτη

X- files από το Λευκό Οίκο, ακτιβισμός και βία στην Αμερική του Βιετνάμ, το αμερικάνικο όνειρο των παιδιών του Κάστρο, ένας διάσημος αρχιτέκτονας που έτρεχε να συναντήσει το φως, και μια οικογένεια με πολλά μυστικά. Πέντε αληθινές ιστορίες που δείχνουν πως η πιο ενδιαφέρουσα αναμέτρηση στα φετινά όσκαρ θα είναι γένους ντοκιμαντέρ.

Πάνω σε μια σχεδία: Το 1994, που η Σοβιετική Ένωση διαλυόταν και η Κούβα έμενε οικονομικά και ιδεολογικά «μετέωρη», ο Κάστρο άνοιξε τα «σύνορα» στους «ανεπιθύμητους» Κουβανούς και τους επέτρεψε να περάσουν απέναντι στη Φλόριδα με χειροποίητες σχεδίες. Πάνω από 50.000 επιχείρησαν το επικίνδυνο ταξίδι. Πολλοί πέθαναν στη θάλασσα, κάποιοι άλλοι βρέθηκαν κρατούμενοι στα προσφυγικά στρατόπεδα του Γκουαντανάμο, και κάποιοι άλλοι με τη βοήθεια μη κυβερνητικών οργανώσεων μπόρεσαν να εξασφαλίσουν μια στέγη στις Η.Π.Α. Το ντοκιμαντέρ Balseros (Cuban Rafters) των δημοσιογράφων Τσαρλς Μπος και Τζόσεφ Μ. Ντομένεχ καταγράφει την ιστορία επτά Κουβανών προσφύγων, από τις ώρες της μεγάλης εξόδου προς την ελευθερία έως και επτά χρόνια μετά, όταν πια έχουν έρθει αντιμέτωποι με τη σύνθετη πραγματικότητα της Αμερικής. Γυρισμένο για το ισπανικό κανάλι TV3, το Balseros ξεκίνησε ως ένα πεντάλεπτο ρεπορτάζ ειδήσεων για τα γεγονότα του '94, πριν οι Μπος και Ντομένεχ αποφασίσουν να ρίξουν το φως στα πρόσωπα της τραγωδίας. Το αποτέλεσμα είναι ένας γλυκόπικρος ύμνος πάνω στη δύναμη της ανθρώπινης θέλησης αλλά κι ένα συγκινητικό σχόλιο για τις χαμένες ελπίδες όσων πίστεψαν πως ο παράδεισος δεν είναι μακριά. Τον κορμό της αφήγησης συνθέτουν δημοσιογραφικά ρεπορτάζ, σπιτικά βίντεο και ηχητικές συνομιλίες των πρωταγωνιστών με τους συγγενείς τους, και προσωπικές συνεντεύξεις ενώ το εξαιρετικό μουσικό μέρος της ιστορίας ανήκει στη διάσημη Κουβανή συνθέτρια- τραγουδίστρια Λουκρέσια Πέρεζ.

Όλα για τον πατέρα μου: Ο Λούις Ι. Καν θεωρείται ένας από τους θρύλους της αρχιτεκτονικής στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα, μαζί με τους Φρανκ Λόιντ Ράιτ, Λε Κορμπιζιέ και Μίες Βαν Ντε Ροχ. Εβραίος μετανάστης από ένα νησί της Εσθονίας στη Φιλαδέλφεια, ασυμβίβαστος, ιδεαλιστής, εραστής της πνευματικότητας και του φυσικού φωτός στην αρχιτεκτονική, άφησε κληρονομιά στον πολιτισμό μια σειρά από μνημειώδη κτίρια - το Μουσείο Τέχνης Κίμπελ στο Fort Worth (Τέξας), το Κέντρο Βρετανικής Τέχνης του Γέιλ, η Εθνοσυνέλευση του Μπαγκλαντές (Ντάκα) κ.α. Σε αντίθεση με το έργο του, η προσωπική του ζωή ήταν ένα συνοθύλευμα μυστικών και χάους. Τριάντα χρόνια μετά το θάνατο του - χρεωκοπημένος και αγνώριστος - στις ανδρικές τουαλέτες του σταθμού Penn στη Νέα Υόρκη, ένα ντοκιμαντέρ έρχεται εξερευνήσει τη ζωή και το έργο του. Στο My Architect, ο σκηνοθέτης Ναθάνιελ Καν, νόθος γιος του καλλιτέχνη, προσπαθεί να κατανοήσει το διάσημο πατέρα του, ακολουθώντας για πέντε χρόνια τα ίχνη του: από τους υπόγειους διαδρόμους του σταθμού Penn στους δρόμους του Μπαγκλαντές και από τις ακτές της Νέας Αγγλίας στα άδυτα της Εβραϊκής συναγωγής στην Ιερουσαλήμ. Στην ταινία μιλούν ακόμα όσοι τον γνώριζαν: ταξιτζήδες της Φιλαδέλφια, πρώην ερωμένες, πελάτες, τα ετεροθαλή αδέλφια του σκηνοθέτη αλλά και μερικές από τις μεγαλύτερες μορφές της αριχτεκτονικής, όπως ο Φρανκ Γκερί, ο Φίλιπ Τζόνσον, ο Ι.Μ. Πέι και άλλοι.

Πολίτης ΜακΝαμάρα: Τον έχουν απολέσει «αρχιτέκτονα του Βιετνάμ» και ακόμα χειρότερα «μηχανή της IBM με πόδια» για την άκαμπτη τεχνοκρατική σκέψη του που έσυρε την Αμερική σ' έναν παρανοϊκό πόλεμο. Μύθος η πραγματικότητα; Στην ταινία The Fog of War του γκουρού του ντοκιμαντέρ Έρολ Μόρις, ο πρώην Υπουργός Άμυνας των ΗΠA Ρόμπερτ ΜακΝαμάρα λέει τη δική του ιστορία για τα μεγαλύτερα πολιτικά γεγονότα του εικοστού αιώνα στα οποία πρωταγωνίστησε, στο πλευρό δύο προέδρων: Κένεντι και Τζόνσον. Από το βομβαρδισμό 100000 Γιαπωνέζων πολιτών στο Τόκιο, το 1945, στην παρολίγον πυρηνική καταστροφή κατά την πυραυλική κρίση της Κούβας έως τα ολέθρια αποτελέσματα του πολέμου στο Βιετνάμ, το ντοκιμαντέρ εξετάζει την ψυχολογία και τη λογική αυτών που έπαιρναν τις αποφάσεις καθώς και το ιδεολογικό υπόβαθρο της μιλιταριστικής πολιτικής των Ηπα, εγείροντας ηθικές αμφιβολίες για την ορθότητα των πράξεων τους. Ο σκηνοθέτης αποφάσισε να ασχοληθεί με το θέμα το 1995, όταν κυκλοφόρησε το βιβλίο του ΜακΝαμάρα «In Retrospect». Στα επόμενα χρόνια θα μάζευε το υλικό του. 25 ώρες συνεντεύξεων με τον πρωταγωνιστή του (κινηματογραφημένες με την αυτοσχέδια κάμερα «Interrotron» του σκηνοθέτη), αρχειακό υλικό, επίκαιρα και για πρώτη φορά απόρρητες τηλεφωνικές συνομιλίες του ΜακΝαμάρα με τον Τζόνσον από το Οβάλ Γραφείο «δένονται» μοναδικά σε αυτό το μοναδικό δοκίμιο για την τέχνη του πολέμου, την λογική και την ανθρώπινη φύση. Το ντοκιμαντέρ ντύνει μουσικά ο Φίλιπ Γκλας, ο μοναδικός συνθέτης που, σύμφωνα με τον Μόρις, μπορεί να δημιουργήσει «υπαρξιακό τρόμο», σε μια ταινία που είναι γεμάτη υπαρξιακό τρόμο.

Τα παιδιά της επανάστασης: Τις δεκαετίες του '60 και του '70, η οργή τους για το Βιετνάμ και τον ρατσισμό στην Αμερική, τους οδήγησε στην απόφαση να κηρύξουν εσωτερικό πόλεμο στην κυβέρνηση των ΗΠA, βάζοντας βόμβες σε εμβληματικούς στόχους της χώρας. Την ιστορία των «Weather Underground», της ομάδας των νεαρών ριζοσπαστών που είχαν γίνει ο φόβος και ο τρόμος των ήσυχων αμερικανών στα χρόνια της αμφισβήτησης, επαναφέρει στο προσκήνιο το ομώνυμο ντοκιμαντέρ των Σαμ Γκρην και Μπιλ Σίγκελ. Η ηγέτης της οργάνωσης Μπέρναντιν Ντορν αλλά και άλλα μέλη της μιλούν δημοσίως μετά από χρόνια για το ιδεαλιστικό πάθος που τους έκανε να φέρουν τον πόλεμο μέσα στο σπίτι τους, την μυστική ζωή τους αλλά και για την πορεία που τους έστειλε στη most wanted λίστα του FBI. Συνδυάζοντας εκτεταμένο αρχειακό υλικό, φωτογραφίες, φιλμ της εποχής, έγγραφα του FBI και σημερινές συνεντεύξεις, το ντοκιμαντέρ στέκεται στα σημεία σταθμούς της δράσης των WUO: τις μάχες με τους αστυνομικούς στους δρόμους του Σικάγο, το βομβαρδισμό του Καπιτώλιου έως την πετυχημένη φυγάδευση του Τίμοθι Λίρι από τη φυλακή. Παράλληλα εξετάζεται η δράση τους στο πλαίσιο και άλλων κοινωνικών κινημάτων όπως οι «Μαύροι Πάνθηρες» και οι «Σπουδαστές για μια Δημοκρατική Κοινωνία» (SDS), μέλη των οποίων μιλούν στην κάμερα.

Οικογένεια Φρίντμαν: Την Ημέρα των Ευχαριστιών, το 1987, μια τυπική μεσοαστική οικογένεια του Λονγκ Άιλαντ διαλύεται για πάντα. Η αστυνομία εισβάλλει στο σπίτι των Φρίντμαν, συλλαμβάνοντας τον αξιοσέβαστο καθηγητή φυσικής Άρνολντ Φρίντμαν και τον μικρότερο γιο Τζέσι, με την κατηγορία της κατ' εξακολούθησιν σεξουαλικής κακοποίησης ανηλίκων αγοριών και κατοχής πορνογραφικού υλικού. Οι δύο άνδρες κρίνονται ένοχοι και καταδικάζονται (ο Άρνολντ αυτοκτονεί στο κελί του ενώ ο Τζέσι αποφυλακίζεται 14 χρόνια μετά). Το μυθοπλαστικό ντοκιμαντέρ Capturing the Friedman» (Μεγάλο Βραβείο Κριτικής Επιτροπής στο Φεστιβάλ του Sundance 2003) του σκηνοθέτη Άντριου Τζαρέκι (συνιδρυτής του δημοφιλούς ιντερνετικού site Moviefone) ξετυλίγει το κουβάρι μιας γεμάτης σύγχιση και αντιφάσεις δικαστικής έρευνας, εγείροντας ερωτηματικά για την ίδια τη φύση της αλήθειας και την ικανότητα του νομικού συστήματος των ΗΠA. Συνεντεύξεις του Τζέσι και του αδελφού του Ντέηβιντ, της μητέρας τους Ελέιν, σπιτικές ταινίες των Φρίντμαν αλλά και βίντεο που τραβούσε ο Ντέηβιντ σε όλη τη διάρκεια των ανακρίσεων στοιχειώνουν την ταινία, η οποία απέσπασε διθυραμβικές κριτικές όπου κι αν προβλήθηκε. Ενδιαφέρον είναι πως ο Τζαρέκι ανακάλυψε το θέμα του από σύμπτωση, όταν πριν από κάποια χρόνια ξεκινούσε να κάνει ένα ντοκιμαντέρ για τους κλόουν των παιδικών πάρτι. Πηγαίνοντας να συναντήσει τον κορυφαίο κλόουν του είδους στη Νέα Υόρκη, είχε μπροστά του τον Ντέηβιντ Φρίντμαν. Ήταν θέμα χρόνου να μάθει την ιστορία του.